In Ancient Evenings neemt Normal Mailer ons zevenhonderd pagina's lang mee naar het oude Egypte, grofweg de periode van 1300 tot 1100 voor Christus. De vele gedetailleerde beschrijvingen van plaatsen, personen, gebruiken, mythen, rituelen en gebeurtenissen bewijzen dat Mailer veel historisch feitenmateriaal heeft verwerkt -- en toch aarzel ik om het boek een historische roman te noemen. Want essentieel aan Ancient Evenings is de spanning tussen het historische, het contemporaine en het universele die Mailer voortdurend opzoekt. Zo gedetailleerd als Mailer beschrijft hoe de slag bij Kadesh plaats vond of een religieus festival werd gevierd, zo gedetailleerd beschrijft hij ook het seksleven van Ramesses II en zijn tijdgenoten, en de scheidslijn tussen dat wat historisch is, dat wat historisch zou kunnen zijn, en dat wat onmogelijk ergens anders gebeurd kan zijn dan in de vaak zieke verbeelding van Mailer vervaagt voor de lezer. Die vervaging is een belangrijk deel van de magie van het boek. Mailer maakt het antieke Egypte van ons, niet door het onmogelijk te doen en ons ons werkelijk te laten inleven in een oude Egyptenaar; en niet door het gemakkelijke te doen en het verleden te behandelen alsof het identiek is aan het heden; maar door het antieke Egypte zo grondig te vermengen met de universele thema's van seks, poep, en geweld dat we onszelf er ondanks alles wat vreemd is geheel en al in kunnen herkennen. De mengeling is bovendien zo natuurlijk dat ze blijft overtuigen. Natuurlijk, zo denken we halverwege het boek, is de poep van Ramesses IX van groot belang voor de vruchtbaarheid van Egypte. Natuurlijk wil de hoofdpersoon eigenlijk niets liever dan gedwongen worden om Ramesses II te pijpen, al ervaart hij dat tegelijk als een grote vernedering die roept om wraak. Wanneer Mailers magie op zijn hoogtepunt is lijkt het alsof we nooit iets anders hebben gelezen dan historische romans die half gebaseerd zijn op het Egyptische dodenboek, en half op de werken van de markies de Sade.
Zoals de recensenten, ook de positieve zoals Harold Bloom, meteen opmerkten is Mailers magie niet altijd op zijn hoogtepunt. Het boek begint zeer sterk. Een van de zeven zielen van een overleden man beschrijft zijn naargeestige ontwaken in de necropolis, en geeft ons onder andere een beschrijving van hoe het was om door de balsemers van zijn ingewanden ontdaan te worden. Vervolgens ontmoet hij een voorvader -- de eigenlijke hoofdpersoon -- die een bizarre, zeer seksuele en scatologische versie ten beste geeft van de belangrijkste Egyptische mythen. Werkelijk geweldig. Maar later in het boek zijn hele stukken te vinden die nauwelijks interessant zijn, zoals de veel te lang uitgesponnen tijd die de hoofdpersoon doorbrengt als opzichter van de harem van de farao, en het in veel te veel detail beschreven regeringsfeest van Ramesses II. Op het einde lijkt het boek bovendien de weg helemaal kwijt te raken: na 500 pagina's over het eerste van de vier levens van de hoofdpersoon horen we over de andere drie vrijwel niets meer, en dan breit Mailer er snel een einde aan.
Maar dat neemt niet weg dat Ancient Evenings een prachtige roman is. Je zou verwachten dat een roman die geobsedeerd is met het ingaan in alle drie de monden van een vrouw in één nacht, of die de theorie van de zeven uitscheidingen van het menselijk lichaam poneert (urine, poep, zweet, zaad, snot, speeksel en oorsmeer), niet anders kan zijn dan onwaarschijnlijk banaal. Evenzo zou je verwachten dat een roman die grossiert in de meest frappante seksuele ervaringen -- tussen familieleden, van kinderen van zes met hun oppas, van de farao met acht vrouwen en zijn generaal, van de koningin met haar tongloze eunuchen, om het slechts bij een kleine selectie te laten -- niet anders kan zijn dan belust op goedkope sensatie. En toch is dat niet zo. De ronde, warme menselijkheid van de karakters, zelfs wanneer ze zich goden wanen en goden gewaand worden, maar vooral de verknoping van alles met de Egyptische religie en religieuze zienswijze, geeft aan alles wat banaal en sensationeel is een spirituele kracht die het tot soms zelfs vrij grote hoogten optilt. (Dat Mailer een goede prozaschrijver is, helpt natuurlijk ook.)
In dat verband is het goed om nog een paar woorden te wijden aan Mailers gebruikt van deze religie, en de bijbehorende tradities van magie en ritueel. Ten eerste maakt hij ze niet belachelijk, en is het zelfs duidelijk dat ze een bepaald effect hebben. Als lezer zullen we er dus bijvoorbeeld niet om lachen wanneer een karakter voelt dat de farao goddelijk is, want in zekere zin heeft hij in het verhaal een goddelijke uitwerking op anderen. Ook magische rituelen sorteren daadwerkelijk effect. Tegelijkertijd is Mailer sluw genoeg om deze effecten altijd enigszins klein, enigszins ambigue, enigszins problematisch te laten: de farao is ook heel erg mens, de magie leidt nooit echt tot het gewenste resultaat, de goden laten zich nooit zien op een manier die een ongelovige zou overtuigen. Mailer geeft net genoeg realiteit aan de religie om haar spirituele denkbeelden voor zijn doelen te kunnen gebruiken, maar niet zoveel dat het boek voor ons als ongeloofwaardig en gekunsteld gaat aanvoelen.
Ancient Evenings is een vreemde roman, naar te vermoeden valt enig in zijn soort. En dat is natuurlijk een van de beste redenen om een boek te lezen. Het canonieke is immers altijd tegelijk zeer bekend en zeer vreemd.